श्री शिव महिम्न स्तोत्रम (Shri Shiv Mahimna Stotram): गन्धर्वराज पुष्पदन्त द्वारा रचित महादेव की सर्वश्रेष्ठ स्तुति
भगवान शिव की महिमा का वर्णन करना स्वयं साक्षात सरस्वती जी के लिए भी संभव नहीं है, तो फिर एक साधारण मनुष्य की बिसात ही क्या! लेकिन जब भक्ति हृदय में उमड़ती है, तो शब्द अपने आप फूट पड़ते हैं। शिव भक्ति की इसी श्रेणी में सबसे ऊंचा स्थान है—Shri Shiv Mahimna Stotram का।
यह स्तोत्र केवल एक काव्य नहीं है, बल्कि यह श्रद्धा, पश्चाताप और ज्ञान का ऐसा संगम है जो किसी भी पापी को भी शिव के चरणों में स्थान दिला सकता है। आज theshivling.com की “108 शिव स्तोत्र श्रृंखला” के चौथे अध्याय में, हम Shri Shiv Mahimna Stotram के पौराणिक इतिहास, इसके गहरे आध्यात्मिक अर्थ और पाठ करने की विधि के बारे में विस्तार से चर्चा करेंगे।

Shri Shiv Mahimna Stotram का पौराणिक इतिहास और रोचक कथा
इस स्तोत्र की रचना के पीछे एक बहुत ही मार्मिक और शिक्षाप्रद कथा है। Shri Shiv Mahimna Stotram के रचयिता ‘पुष्पदन्त’ नाम के एक गन्धर्वराज थे। वे भगवान शिव के अनन्य भक्त थे और स्वर्ग के राजा इंद्र की सभा में गायक थे।
कथा के अनुसार, एक राजा के पास एक दिव्य बगीचा था जिसमें बहुत ही दुर्लभ पुष्प खिले थे। पुष्पदन्त अपनी दिव्य शक्तियों (अदृश्य होने की शक्ति) का उपयोग कर रात में वे फूल चुरा लेते थे ताकि वे महादेव की पूजा कर सकें। राजा फूलों की चोरी से परेशान था, लेकिन चोर को पकड़ नहीं पा रहा था। तब राजा ने अपने बगीचे में ‘शिव-निर्माल्य’ (पूजा में चढ़ाई गई बिल्व पत्र और मालाएं) बिछा दी।
पुष्पदन्त अनजाने में उन शिव-पुष्पों पर पैर रख बैठे, जिससे महादेव का अपमान हुआ और पुष्पदन्त की अदृश्य होने की दिव्य शक्तियां तुरंत समाप्त हो गईं। पश्चाताप की अग्नि में जलते हुए पुष्पदन्त ने महादेव को प्रसन्न करने के लिए एक अद्भुत स्तोत्र गाया, जिसे आज हम Shri Shiv Mahimna Stotram के नाम से जानते हैं। महादेव उनकी स्तुति से इतने प्रसन्न हुए कि उन्होंने न केवल पुष्पदन्त को माफ किया, बल्कि उनकी शक्तियां भी वापस लौटा दीं।
॥ श्री शिव महिम्न स्तोत्रम (Shri Shiv Mahimna Stotram) – मूल संस्कृत पाठ ॥
(यहाँ स्तोत्र के कुछ मुख्य और शक्तिशाली श्लोक दिए जा रहे हैं, पूर्ण पाठ 43 श्लोकों का होता है):
यहाँ गन्धर्वराज पुष्पदन्त द्वारा रचित संपूर्ण पाठ दिया जा रहा है:
महिम्न: पारं ते परमविदुषो यद्यसदृशी । स्तुतिर्ब्रह्मादीनामपि तदवसन्नास्त्वयि गिर: ॥ अथावाच्य: सर्व: स्वमतिपरिणामावधि गृणन् । ममाप्येष स्तोत्रे हर निरपवाद: परिकर: ॥ १ ॥ (अर्थ: हे हर! आपकी महिमा अपरम्पार है। यदि ब्रह्मा आदि देवों की वाणी भी आपकी स्तुति करने में असमर्थ है, तो मेरी क्या बिसात? फिर भी मैं अपनी बुद्धि के अनुसार आपकी स्तुति कर रहा हूँ क्योंकि अपनी क्षमता अनुसार ईश्वर का गुणगान करना सबका अधिकार है।)
अतीतः पंथानं तव च महिमा वाङ्मानसयोः । अतद्व्यावृत्त्या यं चकितमभिधत्ते श्रुतिरपि ॥ स कस्य स्तोतव्यः कतिविधगुणः कस्य विषयः । पदे त्वर्वाचीने पतति न मनः कस्य न वचः ॥ २ ॥
मधुस्फीता वाचः परमममृतं निर्मितवतः । तव ब्रह्मन् किं वागपि सुरगुरोर्विस्मयपदम् ॥ मम त्वेतां वाणीं गुणकथनपुण्येन भवतः । पुनामीत्यर्थेऽस्मिन् पुरमथन बुद्धिर्व्यवसिता ॥ ३ ॥
तवैश्वर्यं यत्तज्जगदुदयरक्षाप्रलयकृत् । त्रयीवस्तु व्यस्तं तिसृषु गुणभिन्नासु तनुषु ॥ अभव्यानामस्मिन् वरद रमणीयामरमणीं । विहन्तुं व्याक्रोशीं विदधत इहैके जडधियः ॥ ४ ॥
किमीहः किंकायः स खलु किमुपायस्त्रिभुवनं । किमाधारो धाता सृजति किमुपादान इति च ॥ अतर्क्यैश्वर्ये त्वय्यनवसरदुःस्थो हतधियः । कुतर्कोऽयं कांश्चित् मुखरयति मोहाय जगतः ॥ ५ ॥
अजन्मानो लोकाः किमवयववन्तोऽपि जगतां । अधिष्ठातारं किं भवविधिरनादृत्य भवति ॥ अनीशो वा कुर्याद् भुवनजनने कः परिकरो । यतो मन्दास्त्वां प्रत्यमरवर संशेरत इमे ॥ ६ ॥
त्रयी साङ्ख्यं योगः पशुपतिमतं वैष्णवमिति । प्रभिन्ने प्रस्थाने परमिदमदः पथ्यमिति च ॥ रुचीनां वैचित्र्यादृजुकुटिल नानापथजुषां । नृणामेको गम्यस्त्वमसि पयसामर्णव इव ॥ ७ ॥ (यह श्लोक बहुत महत्वपूर्ण है: जैसे सभी नदियाँ अंत में समुद्र में मिलती हैं, वैसे ही सभी मार्ग अंत में आप तक ही पहुँचते हैं।)
महोक्षः खट्वाङ्गं परशुरजिनं भस्म फणिनः । कपालं चेतीयत्तव वरद तन्त्रोपकरणम् ॥ सुरास्तां तामृद्धिं दधति तु भवद्भूप्रणिहितां । न हि स्वात्मारामं विषयरृगतृष्णा भ्रमयति ॥ ८ ॥
ध्रुवं कश्चित् सर्वं सकलमपरस्त्वध्रुवमिदं । परो ध्रौव्याध्रौव्ये जगति गदति व्यस्तविषये ॥ समस्तेऽप्येतस्मिन् पुरमथन तैर्विस्मित इव । स्तुवन् जिह्रेमि त्वां न खलु ननु धृष्टा मुखरता ॥ ९ ॥
तवैश्वर्यं यत्नाद् यदुपरि विरिञ्चिर्हरिरधः । परिच्छेतुं यातावनलमलधस्कन्धवपुषः ॥ ततो भक्तिश्रद्धा-भरगुरु-गृणद्भ्यां गिरिश यत् । स्वयं तस्थे ताभ्यां तव किमनुवृत्तिर्न फलति ॥ १० ॥
अयत्नादासाद्य त्रिभुवनमवैरव्यतिकरं । दशास्यो यद्बाहूनभृत रणकण्डूपरवशान् ॥ शिरःपद्मश्रेणी-रचितचरणाम्भोरुहबलेः । स्थिरायास्त्वद्भक्तेस्त्रिपुरहर विस्फूर्जितमिदम् ॥ ११ ॥
अमुष्य त्वत्सेवा-प्रकटित-बलिष्ठं रणभुजं । बलुश्चक्रे बाणः परिजनविधेयत्रिभुवनः ॥ न तच्चित्रं तस्मिन् वरिवसितरि त्वच्चरणयोः । न कस्याप्युन्नत्यै भवति शिरसस्त्वय्यवनतिः ॥ १२ ॥
अकाण्ड-ब्रह्माण्ड-क्षयचकित-देवासुरकृपा- । विधेयस्यासीद् यस्त्रिपुरहर विषं संहृतवतः ॥ स कल्माषः कण्ठे तव न कुरुते न श्रियमहो । विकारोऽपि श्लाघ्यो भुवनभयभङ्गव्यसनिनः ॥ १३ ॥ (अर्थ: विष पीने से आपके गले में जो नीला दाग पड़ा, वह आपकी कुरूपता नहीं बल्कि आपकी शोभा बढ़ाता है, क्योंकि वह संसार की रक्षा का प्रतीक है।)
असिद्धार्था नैव क्वचिदपि सदेवासुरनरे । निवर्तन्ते नित्यं जगति जयिनो यस्य विशिखाः ॥ स पश्यन्नीश त्वामितरसुरसाधारणमभूत् । स्मरः स्मर्तव्यात्मा न हि वशिषु पथ्यः परिभवः ॥ १४ ॥
मही पादाघाताद् व्रजति सहसा संशयपदं । पदं विष्णोर्भ्राम्यद् भुजपरिघरुग्णग्रहगणम् ॥ मुहुर्द्यौर्दौस्थ्यं यात्यनिभृतजटाताडिततटा । जगद्रक्षायै त्वं नटसि ननु वामैव विभुता ॥ १५ ॥
वियद्व्यापी तारागणगुणितफेनोद्गमरुचिः । प्रवाहो वारां यः पृषतलघुदृष्टः शिरसि ते ॥ जगद्द्वीपाकारं जलधिवलयं तेन कृतमिति । अनेनैवोन्नेयं धृतमहिम दिव्यं तव वपुः ॥ १६ ॥
रथः क्षोणी यन्ता शतधृतिरगेन्द्रो धनुरथो । रथाङ्गे चन्द्रार्कौ रथचरणपाणिः शर इति ॥ दिधक्षोस्ते कोऽयं त्रिपुरतृणमाडम्बरविधिः । विधेयैः क्रीडन्त्यो न खलु परतन्त्राः प्रभुधियः ॥ १७ ॥
हरिस्ते साहस्रं कमल बलिमाधाय पदयोः । यदेकोने तस्मिन् निजमुदहरन्नेत्रकमलम् ॥ गतो भक्त्युद्रेकः परिणतिमसौ चक्रवपुषा । त्रयाणां रक्षायै त्रिपुरहर जागर्ति जगताम् ॥ १८ ॥
क्रतौ सुप्ते जाग्रत् त्वमसि फलयोगे क्रतुमतां । क्व कर्म प्रध्वस्तं फलति पुरुषाराधनमृते ॥ अतस्त्वां सम्प्रेक्ष्य क्रतुषु फलदानप्रतिभुवं । श्रुतौ श्रद्धां बध्वा दृढपरिकरः कर्मसु जनः ॥ १९ ॥
क्रियादक्षो दक्षः क्रतुपतिरधीशस्तनुभृतां । ऋषीणामार्त्विज्यं शरणद सदस्याः सुरगणाः ॥ क्रतुभ्रंशस्त्वत्तः क्रतुफलविधानव्यसनिनः । ध्रुवं कर्तुः श्रद्धाविधुरमभिचाराय हि मखाः ॥ २० ॥
प्रजानाथं नाथ प्रसभमभिकं स्वां दुहितरं । गतं रोहिद्भूतां रिरमयिषुमृष्यस्य वपुषा ॥ धनुष्पाणेर्यातं दिवमपि सपत्राकृतममुं । त्रसन्तं तेऽद्यापि त्यजति न मृगव्याधरभसः ॥ २१ ॥
स्वलावण्याशंसा धृतधनुषमह्नाय तृणवत् । पुरः प्लुष्टं दृष्ट्वा पुरमथन पुष्पायुधमपि ॥ यदि स्त्रैणं देवी यमनिरत देहार्धघटनात् । अवैति त्वामद्धा बत वरद मुग्धा युवतयः ॥ २२ ॥
श्मशानेष्वाक्रीडा स्मरहर पिशाचाः सहचराः । चिताभस्मालेपः स्रगपि नृकरोटीपरिकरः ॥ अमङ्गल्यं शीलं तव भवतु नामैवमखिलं । तथापि स्मर्तॄणां वरद परमं मङ्गलमसि ॥ २३ ॥ (अर्थ: आप श्मशान में रहते हैं, पिशाच आपके मित्र हैं, आप भस्म मलते हैं—यह सब अमंगलकारी दिखता है, लेकिन जो आपका स्मरण करता है, उसका आप परम मंगल करते हैं।)
मनः प्रत्यक्चित्ते सविधमविधायात्तमरुतः । प्रहृष्यद्रोमाणः प्रमदसलिलोत्सङ्गितदृशः ॥ यदालोक्याह्लादं ह्रद इव निमज्यामृतमये । दधत्यन्तस्तत्त्वं किमपि यमिनस्तत् किल भवान् ॥ २४ ॥
त्वमर्कस्त्वं सोमस्त्वमसि पवनस्त्वं हुतवहः । त्वमापस्त्वं व्योम त्वमु धरणिरात्मा त्वमिति च ॥ परिच्छिन्नामेवं त्वयि परिणता बिभ्रति गिरं । न विद्मस्तत्तत्त्वं वयमिह तु यत्त्वं न भवसि ॥ २५ ॥
त्रयीं तिस्रो वृत्तीस्त्रिभुवनमथो त्रीनपि सुरान् । अकाराद्यैर्वर्णैस्त्रिभिरभिदधत् तीर्णविकृति ॥ तुरीयं ते धाम ध्वनिभिरवरुन्धानमणुभिः । समस्तं व्यस्तं त्वां शरणद गृणात्योमिति पदम् ॥ २६ ॥
भवः शर्वो रुद्रः पशुपतिरथोग्रः सहमहान् । तथा भीमेशानाविति यदभिधानाष्टकमिदम् ॥ अमुष्मिन् प्रत्येकं प्रविचरति देव श्रुतिरपि । प्रियायास्मैधाम्ने प्रणिहितनमस्योऽस्मि भवते ॥ २७ ॥
नमो नेदिष्ठाय प्रियदव दविष्ठाय च नमः । नमः क्षोदिष्ठाय स्मरहर महिष्ठाय च नमः ॥ नमो वर्षिष्ठाय त्रिनयन यविष्ठाय च नमः । नमः सर्वस्मै ते तदिदमतिसर्वाय च नमः ॥ २८ ॥
बहुल-रजसे विश्वोत्पत्तौ भवाय नमो नमः । प्रबल-तमसे तत्संहारे हराय नमो नमः ॥ जन-सुखकृते सत्त्वोद्रिक्तौ मृडाय नमो नमः । प्रमहसि पदे निस्त्रैगुण्यै शिवाय नमो नमः ॥ २९ ॥
कृशपरिणति चेतः क्लेशवश्यं क्व चेदं । क्व च तव गुणसीमोल्लङ्घिनी शश्वदृद्धिः ॥ इति चकितममन्दीकृत्य मां भक्तिरार्धाद् । वरद चरणयोस्ते वाक्यपुष्पोपहारम् ॥ ३० ॥
असित-गिरि-समं स्यात् कज्जलं सिन्धु-पात्रे । सुर-तरु-वर-शाखा लेखनी पत्रमूर्वी ॥ लिखति यदि गृहीत्वा शारदा सर्वकालं । तदपि तव गुणानामीश पारं न याति ॥ ३१ ॥
असुर-सुर-मुनीन्द्रैरर्चितस्येन्दुमौलेः । ग्रथित-गुणमहिम्नो निर्गुणस्येश्वरस्य ॥ सकलगुणवरिष्ठः पुष्पदन्ताभिधानः । रुचिरमलघुवृत्तैः स्तोत्रमेतच्चकार ॥ ३२ ॥
अहरहरनवद्यं धूर्जटेः स्तोत्रमेतत् । पठति परमभक्त्या शुद्धचित्तः पुमान् यः ॥ स भवति शिवलोके रुद्रतुल्यस्तथात्र । प्रचुरतरधनायुः पुत्रवान् कीर्तिमांश्च ॥ ३३ ॥
महेशान्नापरो देवो महिम्नो नापरा स्तुतिः । अघोरान्नापरो मन्त्रो नास्ति तत्त्वं गुरोः परम् ॥ ३४ ॥
दीक्षा दानं तपस्तीर्थं ज्ञानं यागादिकाः क्रियाः । महिम्नस्तव पाठस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ३५ ॥
कुसुमदशन-नामा सर्व-गन्धर्व-राजः । शशिधर-वर-मौलेर्देवदेवस्य दासः ॥ स खलु निज-महिम्नो भ्रष्ट एवास्य रोषात् । स्तवनमिदमकार्षीद् दिव्य-दिव्यं महिम्नः ॥ ३६ ॥
सुरवरमुनिपूज्यं स्वर्गमोक्षैकहेतुं । पठति यदि मनुष्यः प्राञ्जलिर्नान्यचेताः ॥ व्रजति शिवसमीपं किन्नरैः स्तूयमानः । स्तवनमिदममोघं पुष्पदन्तप्रणीतम् ॥ ३७ ॥
आसमाप्तमिदं स्तोत्रं पुण्यं गन्धर्वभाषितम् । अनौपम्यं मनोहारि सर्वमीश्वरवर्णनम् ॥ ३८ ॥
इत्येषा वाङ्मयी पूजा श्रीमच्छङ्करपादयोः । अर्पिता तेन देवेशः प्रीयतां मे सदाशिवः ॥ ३९ ॥
तव तत्त्वं न जानामि कीदृशोऽसि महेश्वर । यादृशोऽसि महादेव तादृशाय नमो नमः ॥ ४० ॥
एककालं द्विकालं वा त्रिकालं यः पठेन्नरः । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते ॥ ४१ ॥
श्रीपुष्पदन्तमुखपङ्कजनिर्गतेन । स्तोत्रेण यः पठति यः पठति पठति शिवभक्तिमुक्तेन ॥ तस्य सर्वपापविनाशो भवति ॥ ४२ ॥
॥ इति श्री पुष्पदन्त विरचितं शिव महिम्न स्तोत्रं समाप्तम् ॥ ४३ ॥
श्री शिव महिम्न स्तोत्रम (Shri Shiv Mahimna Stotram) की विस्तृत हिंदी व्याख्या
इस स्तोत्र Shri Shiv Mahimna Stotram की गहराई इतनी है कि इसके एक-एक शब्द में ब्रह्मांड का रहस्य छुपा है:
- स्तुति की अक्षमता: पहले श्लोक में पुष्पदन्त कहते हैं कि हे महादेव! आपकी महिमा का अंत तो ब्रह्मा और विष्णु भी नहीं पा सके। तो मेरी क्या सामर्थ्य? लेकिन फिर भी मैं अपनी मति के अनुसार आपकी स्तुति कर रहा हूँ, क्योंकि हर व्यक्ति को अपनी बुद्धि के अनुसार आपकी वंदना करने का अधिकार है।
- महादेव का स्वरूप: स्तोत्र में महादेव के सगुण और निर्गुण दोनों रूपों का वर्णन है। Shri Shiv Mahimna Stotram हमें बताता है कि शिव ही सृष्टि के सृजक, रक्षक और संहारक हैं।
- माता सरस्वती भी हार गईं: श्लोक 32 में एक बहुत ही सुंदर उपमा दी गई है। पुष्पदन्त कहते हैं कि यदि काले पर्वत (नील पर्वत) के बराबर काजल हो, समुद्र स्याही का पात्र (Inkpot) हो, कल्पवृक्ष की शाखा कलम हो और पूरी पृथ्वी कागज हो, और स्वयं सरस्वती जी अनंत काल तक आपकी महिमा लिखें, तब भी वे आपके गुणों का अंत नहीं पा सकेंगी।
अद्भुत लाभ: Shri Shiv Mahimna Stotram क्यों पढ़ें?
यदि आप नियमपूर्वक Shri Shiv Mahimna Stotram का पाठ करते हैं, तो इसके लाभ असीमित हैं:
- खोई हुई शक्तियों की प्राप्ति: जैसा पुष्पदन्त के साथ हुआ, यदि किसी कारणवश आपका मान-सम्मान या आत्मविश्वास खो गया है, तो यह स्तोत्र उसे वापस दिलाने में सक्षम है।
- पाप मुक्ति: महादेव की यह स्तुति हमारे जाने-अनजाने में किए गए जघन्य पापों का भी नाश कर देती है।
- संतान सुख और ऐश्वर्य: इस स्तोत्र के पाठ से घर में शांति और सुख-समृद्धि का वास होता है।
- मोक्ष की प्राप्ति: स्तोत्र के अंत में कहा गया है कि जो मनुष्य इसका पाठ करता है, वह अंत में शिवधाम को प्राप्त होता है।
- मानसिक रोगों का नाश: इसके संस्कृत छंदों की ध्वनि तरंगें मस्तिष्क को शांत करती हैं और तनाव को जड़ से मिटाती हैं।
Shri Shiv Mahimna Stotram पाठ करने की सही विधि
- समय: सोमवार, प्रदोष, या शिवरात्रि के दिन इसका पाठ विशेष फलदायी होता है।
- शुद्धता: क्योंकि यह एक बड़ा स्तोत्र है, इसे शुद्ध मन और साफ वस्त्र पहनकर ही पढ़ें।
- संकल्प: पाठ शुरू करने से पहले महादेव के सम्मुख अपनी मनोकामना कहें।
- आसन: कुशा के आसन पर उत्तर दिशा की ओर मुख करके बैठें।
निष्कर्ष (Conclusion)
Shri Shiv Mahimna Stotram भगवान शिव के प्रति परम समर्पण का प्रतीक है। पुष्पदन्त की यह रचना हमें सिखाती है कि चाहे हम कितने भी बड़े अपराधी क्यों न हों, यदि पश्चाताप के साथ शिव की शरण में जाते हैं, तो वे हमें क्षमा कर गले लगा लेते हैं। theshivling.com की इस पावन “108 शिव स्तोत्र श्रृंखला” का उद्देश्य आपकी भक्ति को अटूट बनाना है।
हर हर महादेव!

इसे भी पढ़ें:
- FAQs Shiv Related
- Download Shiv Ringtone Now
- शिवलिंग पर जल कैसे और कब चढ़ाएं ? – श्री शिवाय नमस्तुभ्यं
- शिव भगवान की आरती Shiv Aarti Shiv Aarti – श्री शिवाय नमस्तुभ्यं
- शिव तांडव स्तोत्रम – श्री शिवाय नमस्तुभ्यं
- शिव चालीसा : शिव भक्ति का अमृत – श्री शिवाय नमस्तुभ्यं
Our Social Network Connections:
Facebook: Join us on our Facebook for updates
Instagram: Join us on our Instagram updates
